Brimborg lækkar bílverð í samræmi við styrkingu krónunnar, nú sem fyrr

Þær raddir koma reglulega upp í samfélaginu að bílaumboðin lækki ekki bílverð í samræmi við styrkingu á gengi íslensku krónunar. Sjaldan hafa nokkur rök fylgt þeim málflutningi. Rannsóknir og samanburður á verði nýrra bíla og gengisvísitölu íslensku krónunnar yfir ákveðin tímabil hafa sýnt fram á að þetta er rangt. Mat Brimborgar er að ástæða þessa misskilnings sé í megindráttum sú að samanburður þeirra sem gagnrýna verðlagningu bílaumboðanna tekur yfir allt of stutt tímabil. Þegar samanburðartímabil er valið er nauðsynlegt að hafa í huga eðli bílgreinarinnar t.d. kostnaðarhækkanir innanlands og erlendis, langan aðfangatíma, birgðastýringu, gengisvarnir, framboð og eftirspurn á markaðnum, endurbætur á vörunni yfir líftíma hennar og síðast en ekki síst að varan hefur endursöluvirði sem nývirði vörunnar hefur veruleg áhrif á. Einnig virðist vera að mælingar vegna vísitölunnar nái ekki að mæla raunverulegar verðbreytingar og endurspegla í vísitölunni t.d. verðlækkanir á Ford bílum frá USA.


Samkeppni á bílamarkaði
Bílamarkaðurinn einkennist af gífurlegri samkeppni. Fjöldi bílaumboða keppa um hylli bílkaupenda með meira en 30 vörumerki í farteskinu. Á markaðnum er einnig fjöldi minni innflutningsaðila, einstaklinga sem flytja inn sjálfir og bílasalar sem selja notaða bíla. Þessi fjöldi samkeppnisaðila ásamt mjög gagnsæum markaði tryggir einfaldlega að lægsta mögulega verð er í boði á hverjum tíma miðað við framboð og eftirspurn.


Umfjöllun byggð á misskilningi
Í ljósi þessa er eðlilegt að starfsfólk í bílgreininni spyrji sig hverju það sæti að stöðugt er verið að væna það um að stinga meintum hagnaði af styrkingu krónunnar í vasann og einnig að hækka verð um leið og krónan veikist. Staðreyndin er sú að þessar ásakanir eru ósannar og ekki studdar neinum haldbærum rökum. Blaðið fjallaði um málið í gær, 30. ágúst og aðrir fjölmiðlar t.d. Ríkisútvarpið, Stöð2 og DV hafa fjallað um grein í vefriti ASÍ, Vinnunni, þar sem segir að sterk króna hafi ekki skilað sér til neytenda. Þar segir orðrétt, “Á mörkuðum fyrir varanlegri neysluvörur þar sem erfiðara er fyrir neytendur að flytja með einföldum hætti milli landa ss. bíla og húsbúnað hefur gengishækkunin hins vegar ekki skilað sér til neytenda”. Þarna er fullyrt að gengishækkunin hafi ekki skilað sér til neytenda. Þetta er beinlínis rangt enda segir höfundur greinarinnar aðeins seinna í sömu grein, orðrétt; “Í öðrum vöruflokkum hefur styrking krónunnar skilað sér mun verr inn í vöruverðið til neytenda. Mest lækkun í þessum flokkum hefur orðið á verðlagi nýrra bíla og varahluta sem hafa lækkað um -2,7% það sem af er árinu”. (Feitletranir og undirstrikanir eru Brimborgar). Það er með ólíkindum að hægt sé að fullyrða í einni og sömu greininni að ákveðnar vörur hafi ekki lækkað og segja síðan að þær hafi lækkað. Einnig verður bent á síðar í greininni á ókosti þess að skoða nýja bíla og varahluti í sömu andrá í þessu samhengi en skv. vef hagstofunnar virðist ekki vera hægt að skoða vísitölu nýrra bíla eina og sér.

Skoðum þessar fullyrðingar nánar. Í greininni er gagnrýninni beint að varanlegum neysluvörum eins og bílum. Í orðunum varanlegar neysluvörur felst að um er að ræða vörur sem notaðar eru yfir lengri tíma og falla bílar augljóslega í þennan flokk. Þegar verðlag bíla er skoðað er mikilvægt að skoða það yfir lengri tíma einmitt í ljósi eðlis vörunnar eins og áður er nefnt. Í greininni sem vitnað er í er samanburðartímabilið ákveðið frá janúar 2004 til ágúst 2005 en augljóslega skiptir miklu máli í svona samanburði við hvað er miðað. Einnig er fullyrt að á árunum 2000-2001 hafi verið haldið aftur af verðhækkunum á vörum eins og fötum í kjölfar gengishækkana en verð hafi aftur á móti hækkað mikið á sama tíma á varanlegum neysluvörum eins og t.d. bílum. Þessar fullyrðingar eru ekki studdar neinum rökum og eru beinlínis rangar því þarna er gefið í skyn að bílar hafi hækkað óeðlilega mikið m.v. gengisbreytingar á meðan aðrir vöruflokkar hafi ekki hækkað óeðlilega.


Ford Focus er gott dæmi um verðlækkun
Mjög algengt er að líftími ákveðinnar gerðar af bíl sé um 6 ár og er líftími (lifecycle) í þessari merkingu sá tími frá því bíllinn er settur á markað í fyrsta skipti og þangað til hann hættir í framleiðslu og gjörbreytt gerð með sama heiti er sett á markað í hans stað. Mjög gott dæmi er t.d. Ford Focus en hann er mjög vinsæll og spannar einmitt tímabil sem hentar mjög vel að skoða ef kanna á hvernig gengisbreytingar hafa áhrif á verðlagningu nýrra bifreiða á Íslandi. Focus var fyrst kynntur árið 1999 og náði fljótt miklum vinsældum. Vinsælasta gerðin af honum sem á þeim tíma bar heitið Focus Ambiente High Series og er með 1.6 lítra vél kostaði þá kr. 1.600.000. Í dag er sambærilegur bíll kallaður Focus Trend 1.6.

Bílverð getur breyst í megindráttum af fjórum ytri þáttum:

• Kostnaðarhækkunum í framleiðslulandinu
• Innlendum kostnaðarhækkunun t.d. vegna flutninga, vörugjalda, launahækkana o.s.frv.
• Auknum gæðum og auknum búnaði frá framleiðanda
• Gengisbreytingum

Lítum nánar á ofangreinda liði og skoðum hvaða áhrif þeir hafa haft á umræddan Ford Focus frá því hann var kynntur í mars 1999 og þangað til algerlega ný gerð kom á markað í mars 2005, nákvæmlega 6 árum seinna.

• Kostnaðarhækkanir í framleiðslulandinu og innlendar kostnaðarhækkanir

- Kostnaðarhækkanir í framleiðslulandinu
Umræddur Ford Focus er framleiddur í Evrulandi, nánar tiltekið í Þýskalandi, og við skulum því gefa okkur þá forsendu að samrædd vísitala neysluverðs á EES svæðinu sýni vel hvernig verðlag hefur breyst þar og á Íslandi. Vísitalan fyrir EES svæðið allt stóð í 103,9 stigum í mars 1999 skv. upplýsingum á www.hagstofa.is en í dag stendur sama vísitala í 117,8 stigum. Hækkunin nemur 13,4% á EES svæðinu í heild. 

- Innlendar kostnaðarhækkanir
Hvað innlenda kostnaðarþætti viðkemur þá hækkaði sambærileg vísitala fyrir Ísland úr 103,6 stigum í 129,1 stig eða um 24,6%.

Erlendir kostnaðarþættir vega auðvitað þyngra í bílverðinu og við skulum gefa okkur þá forsendu að vægi þeirra sé 70% en innlendir kostnaðarþættir hafi vægið 30%. Vegið meðaltal kostnaðarhækkana er því 16,76% á tímabilinu.

- Hækkun: Samanlögð áhrif kostnaðarhækkana á bílverðið er kr. 268.160

• Aukinn gæði og aukinn búnaður hækka innkaupsverð
Framleiðendur leitast stöðugt við að bæta gæði bíla sinna og bæta í þá búnaði. Þetta leiðir til kostnaðarhækkana sem endurspeglast í hærra innkaupsverði bíla umfram hefðbundnar kostnaðarhækkanir sem áður eru nefndar. Á líftíma bíls getur munað mjög á búnaði frá fyrstu kynslóð og til þeirrar næstu. Það á við um Ford Focus. Gífurlegur munur er á búnaði Ford Focus frá árinu 1999 miðað við þann nýja bíl, Ford Focus Trend 1.6, sem kynntur var hjá Brimborg í mars á þessu ári. Nokkur dæmi.

Í fyrsta lagi má nefna öryggisbúnað eins og öryggispúða. Í fyrstu kynslóð Ford Focus voru einungis 2 öryggispúðar en nú eru þeir 6 ásamt mun enn öflugri yfirbyggingu til varnar í árekstrum. Í öðru lagi má nefna öryggisbúnað til að afstýra árekstrum eins og t.d. ESP stöðugleikastýrikerfi og spólvörn. Búnaður sem var nánast óþekktur í bílum á þeim tíma þegar Focus var fyrst kynntur en er nú staðalbúnaður í nýjustu gerð af Focus. Í þriðja lagi má nefna loftkælingu sem nú er staðalbúnaður í Ford Focus en var ekki.

Hér hafa verið taldir upp örfáir þættir sem bætt hafa gæði og eiginleika bílsins en nefna má aðra þætti eins og minni eldsneytisnotkun, minni mengun og aukin þægindi. Á sínum tíma hefði ofangreindur búnaður kostað hundruðir þúsunda sem aukabúnaður og hef ég metið kostnaðinn svona:

• Öryggispúðar fjórir kr. 100.000
• ESP stöðugleikastýrikerfi og spólvörn kr. 130.000
• Loftkæling kr. 60.000                                                    
- Samtals kostnaður við aukin gæði kr. 290.000

Til þess að hafa vaðið fyrir neðan sig er ekki óvarlegt að áætla að framleiðandinn spari verulegar fjárhæðir við að hanna umræddan búnað í allar gerðir umrædds bíls og framleiða síðan alla bílana með umræddum búnaði. Hagkvæmni stærðarinnar hefði þar komið að góðum notum. Því er eðlilegt að ætla að framleiðandinn hefði ekki innheimt fullt aukahlutaverð fyrir þessa hluti og reikna ég í þessu dæmi að 50% af verði þessara hluta hefði farið inn í bílverðið. Aðrar minni endurbætur og aukabúnaður er ekki tekinn inn í dæmið.

- Hækkun: Áhrif aukinna gæða á bílverðið er kr. 145.000

• Gengisbreytingar hafa áhrif á verð, bæði til lækkunar og hækkunar
Að lokum komum við að þeim lið sem deilan stendur um. Gengisbreytingar og hvort þær hafa mismunandi áhrif á verðlagningu nýrra bíla eftir því hvort um veikingu eða styrkingu krónunnar sé að ræða. Í tilviki Ford Focus er eins og áður sagði um að ræða bíl framleiddan á evrusvæðinu þannig að eðlilegt er að miða við breytingar á evru á þessum tíma. Evran stóð í kr. 78,99 í mars 1999 en stendur nú, 29. ágúst 2005, í kr. 77,50 skv. vef Íslandsbanka. Breytingin er sáralítil eða aðeins 1,88% á tímabilinu. Það kemur eflaust mörgum á óvart hvað breytingin er lítil á þetta löngu tímabili en gengið hefur auðvitað sveiflast gríðarlega innan tímabilsins.

- Lækkun: Áhrif gengisbreytinga á bílverðið er kr. -30.080

• Niðurstaðan: Raunverð Ford Focus verulega lægra nú en fyrir 6 árum
Niðurstaðan er þá sú að umræddur Ford Focus sem kostaði kr. 1.600.000 í mars 1999 hefði átt að hækka um kr. 393.080 eða 23,9% á þessu 6 ára tímabili miðað við ofangreindar forsendur. Nýja gerðin ætti því að kosta kr. 1.983.080 í dag.

Raunin er sú að ný sambærileg gerð af Ford Focus 1.6 kostar í dag hjá Brimborg kr. 1.890.000 og hefur því hækkað um 18,1% eða verulega minna en eðlilegt hefði talist miðað við kostnaðarhækkanir tímabilsins. Raunverð Ford Focus, miðað við búnað, hefur því lækkað verulega á þessu 6 ára tímabili.

Almenn verðþróun nýrra bíla til skamms tíma
Hér að ofan hefur verið sýnt fram á að til lengri tíma er tekið fullt tillit til þróunar gengis á verðlagningu nýrra bíla hjá Brimborg. Eins og áður er nefnt þá hafa gagnrýnendur tekið mjög stutt tímabil og reynt þannig að sýna fram á að verð hafi ekki breyst í samræmi við breytingar á gengi, sérstaklega til verðlækkunar.

Til skamms tíma er nauðsynlegt að hafa í huga eðli bílgreinarinnar t.d. kostnaðarhækkanir innanlands og erlendis, framboð og eftirspurn á markaðnum, langan aðfangatíma, birgðastýringu, gengisvarnir, endurbætur á vörunni yfir líftíma hennar og síðast en ekki síst að varan hefur endursöluvirði sem nývirði vörunnar hefur veruleg áhrif á.

Þetta skal skýrt nánar:

Í fyrsta lagi er það beinlínis rangt að verð breytist aldrei eða sjaldan til lækkunar. Eins og bent hefur verið á að ofan kemur skýrt fram að skv. vísitölu bíla og varahluta hefur orðið lækkun um -2,7%. En það skýrir ekki alla gengisbreytinguna. Í því samhengi er rétt að benda á að einkennilegt er að taka saman svo ólíkar vörur eins og varahluti og bíla. Varahlutir geta verið á lager í mörg ár og því keyptir inn á allt öðru verði en vörur sem koma inn í dag. Vegið meðaltalskostnaðarverð breytist því hægt og breytingar gerast hægt í báðar áttir. Ekki kemur fram í greininni hvort vísitala bíla einna og sér hafi lækkað. Eftir nánari skoðun á vef hagstofunnar virðist ekki vera hægt að skoða breytingar á vísitölunni miðað við bíla eingöngu. En hægt er að færa rök fyrir því að verð hafi lækkað. Má þar einfaldlega vísa í auglýsingar bílaumboða og þá ekki síst auglýsingar Brimborgar þar sem auglýst var mjög áberandi snemma á þessu ári verðlækkun um 5% vegna gengishækkunar. Skýrari geta skilaboðin varla verið. Fleiri umboð fylgdu í kjölfarið. Krónan veiktist síðan aftur er líða tók á vorið en verð var ekki hækkað og nú hefur krónan aftur styrkt og er í svipaðri stöðu og í upphafi árs.

Í öðru lagi er rétt að benda á að til skamms tíma eru gengisbreytingar á bílamarkaðnum að einhverju leyti látnar koma fram í afsláttum á hverjum tíma en ekki breytingum á verðlista. Ástæðan er sú að nývirði bíla hefur áhrif á markaðsvirði þeirra á markaði fyrir notaða bíla. Stöðugleiki er því nauðsynlegur og ekki gott fyrir neytendur að verð á verðlista breytist daglega. Þetta gildir í báðar áttir, hvort sem krónan veikist eða styrkist eins og sýnt hefur verið fram á með ofangreindum dæmum. Verðbreyting er því framkvæmd með afslætti þegar samningar hafa náðst um kaupin og kaupsamningur undirritaður. Því er líklegt að verðlækkun með afslætti eða tilboði mælist ekki sem breyting á vísitölu til lækkunar. Þetta er nokkur ókostur við á útreikningi vísitölunnar en kannski erfitt að leysa. Til lengri tíma ætti þetta ekki að skipta máli þó eins og sýnt hefur verið fram á því gengisbreytingar koma að fullu inn í verðlista til lengri tíma. Og þar með inn í vísitöluna.

Í þriðja lagi geta ýmsir þættir frestað því að styrking krónunnar hafi áhrif á verð til lækkunar til skamms tíma. T.d. má nefna ef á sama tíma verður hækkun á verðlagi innanlands eða í framleiðslulandinu, langur aðfangatími bíla frá framleiðanda gerir það að verkum að bílaumboð reynir frekar að halda verði stöðugu, birgðastýringaaðferðir hafa áhrif, framboð og eftirspurn á markaði, gengisvarnir og endurbætur á vörunni frá framleiðanda t.d aukabúnaður verður staðalbúnaður á sama tíma og krónan styrkist. Í staðinn verður bíllinn betur búinn en á sama listaverði og því ekki um beina verðlækkun að ræða á verðlista.

Verðþróun á Ford Focus til skamms tíma
Til þess að sýna enn frekar fram á að á hverjum tíma er verðþróun bílverðs fyllilega í samræmi við það sem eðlilegt getur talist þá skal enn og aftur tekið dæmi af umræddum Ford Focus. Eins og áður sagði var Ford Focus fyrst kynntur í mars 1999 og kostaði þá kr. 1.600.000. Á þeim tíma var gengi evru 78,99.

Þann 3. nóvember 2001 hefur Ford Focus af sömu gerð hækkað verulega í verði eða um 11,1% og kostar kr. 1.778.000. Nú mætti ætla að gagnrýnendur kættust enda um verulega verðhækkun að ræða. En skoðum þá nánar hvað gerðist með gengið á þessum tíma. Þann 3. nóv. var staða evrunnar 94,197 og hafði hún þá hækkað frá því í mars 1999 um hvorki meira né minna en 19,25% en á sama tíma hafði Brimborg hækkað verð um 11,1%. Hækkun Brimborgar er því mun minni en veiking krónunnar og er þetta algerlega í samræmi við það sem á undan segir.

En þá er sagan ekki öll. Á þessu sama tímabili, frá mars 1999 til nóv. 2001 eða á meira en 2 ára tímabili hafði vísitala neysluverðs á EES svæðinu hækkað verulega. Vegið meðaltal hækkana á öllu svæðinu og á Íslandi var 8,63% á þessu tímabili. Þá hækkun má því bæta við ofangreinda breytingu á gengi krónunnar.

Því er kostnaðarhækkun tímabilsins 27,88% en Brimborg hækkaði verð aðeins um 11,1% eins og áður sagði. Þessar niðurstöður eru algerlega í samræmi við niðurstöður Ingólfs Bender hjá Greiningardeild Íslandsbanka sem hann kynnti fyrir um 2-3 árum á aðalfundi Bílgreinasambandsins en þar sýndi hann fram á að bílaumboðin höfðu ekki hækkað verð í neinni líkingu við það sem þurft hefði ef þau hefðu fylgt veikingu krónunnar að fullu á árunum 2000-2001.

Gríðarleg verðlækkun Brimborgar á bílum frá Bandaríkjunum skilar sér ekki í vísitölu
Þess ber að geta að að stefna Brimborgar á við allar bíltegundir sem fyrirtækið flytur inn, hvaðan sem þær koma en Ford Focus var aðeins tekinn sem dæmi þar sem öll gögn voru til staðar, bíllinn er vinsæll, keppir í stórum flokki á markaðnum og líftími (Lifecycle) bílsins passaði nákvæmlega inn í greininguna. En hvað með bandaríska bíla?

Eins og alþjóð veit hefur bandaríkjadollar veikst verulega gagnvart öllum helstu gjaldmiðlum heims og ekki síst gagnvart íslensku krónunni. Það hefur m.a. gert það að verkum að verð á vörum innfluttum frá Bandaríkjunum hefur lækkað. Brimborg er langstærsti innflutningsaðili á bílum frá Bandaríkjunum hér á landi.

Áður en dollar hóf að lækka hafði dollar verið mjög sterkur og ekki síst eftir að krónan féll á árinu 2001 og frægt er þegar 110 krónur þurfti til að kaupa 1 dollar. Það leiddi til hruns á bílamarkaðnum sem féll um meira en 50% milli ára og innflutningur bandarískra bíla nánast stoppaði. Má þar nefna sem dæmi að Brimborg flutti inn árið 2002 aðeins 9 Ford bíla frá Bandaríkjunum. Á þessum tíma kostaði vinsæl gerð af jeppa eins og Ford Explorer rúmlega 5 milljónir króna.

Á árinu 2003 byrjaði íslenska krónan að styrkjast gagnvart öllum helstu myntum og þ.á.m. dollar en hann tók síðan í kjölfarið að veikjast enn frekar. Þá strax lækkaði Brimborg verð á Ford bílum sem fyrirtækið flutti inn frá USA verulega og salan fór í 54 bíla þ.e. sexfaldaðist. Þó má segja að ekki hafi komist skriður á innflutninginn fyrr en seint á árinu 2003. Ástæðan er sú að bílgreinin er þannig grein, eins og nefnt var í upphafi, að aðfangatími er mjög langur og getur tekið allt að 6 mánuðum frá því ákvörðun er tekin um innflutning og þangað til vara er komin í sölu.

Vörulína Ford í Bandaríkjunum er gríðarlega umfangsmikil og er mikil vinna við að halda utan um alla verðlista og staðalbúnað. Brimborg leggur mikla áherslu á að verðlistar séu til staðar og liggi frammi því það eykur gagnsæi á markaðnum og tryggir rétta verðlagningu notaðra bíla. Á þessum tíma var dollarinn í kringum 87 krónur og vinsæl gerð af Ford Explorer eins og áður sagði á 5 milljónir króna. Núna er dollar um 63 krónur og verð á sambærilegum Ford Explorer rúmlega 3.980.000 milljónir og er verðlækkun um 1 milljón króna á verðlista. Það gerir rúmlega 20% verðlækkun en dollar hefur lækkað á tímabilinu um 27%. Um er að ræða tímabil sem er næstum 3 ár og má auðveldlega skýra muninn á lækkun dollars og lækkun listaverðs með kostnaðarhækkun frá framleiðanda og auknum búnaði og gæðum sem hafa leitt til verðhækkana. Það er því augljóst að Ford bílar frá USA sem Brimborg flytur inn hafa lækkað fullkomlega í samræmi við lækkun dollars. Lokasönnun þess er síðan auðvitað aukin sala en salan á árinu 2004 næstum tífaldaðist, úr 54 bílum í tæpa 500 bíla og gera áætlanir Brimborgar ráð fyrir að selja tæpa 600 bíla frá Ford USA á þessu ári. Þetta kemur okkur hjá Brimborg auðvitað ekkert á óvart því við höfum algerlega látið bílverð bíla frá Ford USA endurspeglast í breytingum á dollar. Í fyrsta lagi í gegnum lækkun á verðlistaverði eins og áður er nefnt og þegar samningar hafa náðst um kaup á bíl við viðskiptavin þá hefur endanlegt verð verið reiknað upp miðað við gengi hvers tíma. Einu undantekningarnar þar að lútandi hafa verið ef Brimborg hefur keypt framvirka samninga á dollar og tryggt þannig ákveðið gengi til ákveðins tíma. Einnig er gaman að minnast á það að vinsæll sportjeppi, Ford Escape 3.0 V6 kostar í dag sjálfskiptur 3.240.000 á verðlista en var fyrir tveimur árum á kr. 4.005.000.sem er 19,1% verðlækkun.

Það er því staðreynd að Brimborg hefur lækkað bílverð algjörlega í samræmi við breytingar á gengi en þá vaknar sú spurning af hverju verðlækkun um tugi prósenta skilar sér ekki inn í vísitölu bíla og varahluta. Því verða þeir að svara sem bera ábyrgð á þeim útreikningum.

Niðurstaða: Sterk króna hefur skilað sér í lækkuðu bílverði til neytenda
Þessar niðurstöður eru því algerlega í andstöðu við niðurstöður í greininni í vefriti ASÍ sem upphaflega er vitnað í en þar segir orðrétt; “ Á mörkuðum fyrir varanlegar neysluvörur ss. bíla og húsbúnað, ..., hækkaði verð hins vegar mikið í kjölfar gengislækkunarinnar en styrking krónunnar hafði að sama skapi ekki skilað sér í lægra vöruverði þessara vara, sem raunar höfðu þvert á móti hækkað þrátt fyrir sterkt gengi”.

Það er því niðurstaða Brimborgar að sterk króna hefur algerlega skilað sér í lækkuðu bílverði til viðskiptavina Brimborgar. Er það algerlega í samræmi við stefnu Brimborgar og í fullu samræmi við kjörorð fyrirtækisins, öruggur staður til að vera á.

Virðingarfyllst
Brimborg ehf.
Egill Jóhannsson, framkvæmdastjóri

Reykjavík, 31. ágúst 2005.

Heimildir:
Greinar úr gagnasafni Morgunblaðsins
Vinnan.is, Vefrit ASI 4. tbl. 3. árg. 29. ág. 2005
Gengisskráning á vef Íslandsbanka, isb.is
Samræmd vísitala neysluverðs á EES svæðinu á vefnum www.hagstofa.is
Verðlistar, auglýsingar og bæklingar um Ford Focus hjá Brimborg

Hægt er að nálgast þau gögn og heimildir sem notaðar voru við samningu þessarar greinar hjá Brimborg.